حافظ و مولانا - خمر کهن

۱۳۸٥/٩/۱٧
حافظ و مولانا

 

   حافظ و مولانا

 

     در ایام نوجوانی، چنانکه افتد و دانی، سر و سری با حافظ و مولانا و از بر کردن ناخودآگاهانهء ابیات جذاب ایشان باعث شده بود تطابقات زیادی را که چه از نظر لفظی و چه از بعد مفهومی و معنا در سخنان آنها بود دائماً به ذهن متبادر شود. حافظ قرن هشتمی بعنوان یک شاعر مسلماً آثار شعرای پیش از خود را می‌خوانده و از آنها تاثیر پذیرفته است. در نشستی اینترنتی نیز سخن از تاثیرات سعدی بر اشعار حافظ رفت و با بررسی نمونه‌های ارائه‌شده توسط بهاء‌الدین خرمشاهی، به تاثیرپذیری بسیار حافظ از اشعار وی پرداخته شد. سالها قبل روزی در کتاب "قصهء ارباب معرفت" نوشتهء دکتر عبدالکریم سروش این مقایسهء تطبیقی را بشکل منسجمی خواندم. و دو روز پیش در نشست بیست‌وهفتم گروه، با دوستان اهل خمر کهن‌مان درباره این تطابقات به صحبت نشستیم.

 

    چنانکه عرض شد، این تطابقات را می‌توان بطور کلی در دو دستهء لفظی  و معنوی دسته بندی کرد. پاره‌ای ابیات حافظ چنان لفظاً متاثر از ابیاتی از مولانا هستند که احتمال ضعیفی بر توارد را متبادر می‌کند. و دستهء دیگر ابیات صرفاً از لحاظ مفهومی و معنا با ابیات مولانا همخوانی و یا تشابه دارند. مسلماً شمار این ابیات و غزلیات بسیار بیش از این می‌تواند باشد و ما در اینجا مشتی از خروار را جهت نمونه می‌آوریم. ضمناً برای تفصیل بیشتر مقایسهء اشعار حافظ با آن مولانا دوستان را به فصل "حافظ و مولوی" کتاب فوق‌الذکر ارجاع می‌دهیم، نیز به حافظ انجوی.

 

پانویس!

 

 

1

چشم  تو خواب ميرود يا كه تو ناز مي كنى؟       نى به خدا كه از دغل چشم فراز مي كنى‏

عاشق بيگناه را بهر ثواب مي كشى       بر سر گور كشتگان بانگ نماز مي كنى‏

مولانا‏

آفرين بر دل نرم تو كه از بهر ثواب       كشتهء غمزهء خود را به نماز آمده ا‏ى

حافظ

 

---------------------

 

 

2

مرا عهديست با شادى كه شادى آن من باشد       مرا قوليست باجانان كه جانان جان من باشد

مولانا‏

مرا عهديست باجانان كه تاجان دربدن دارم       هواداران كويش را چو جان خويشتن دارم‏

حافظ

 

---------------------

 

3

بنماى رخ كه باغ و گلستانم آرزوست       بگشاى لب كه قند فراوانم آرزوست

مولانا‏

بنماى رخ كه خلقى واله شده و حيران       بگشاى لب كه فرياد از مرد وزن برآيد

حافظ

 

---------------------

 

4

ديدهء تن، دايماً  تن بين بود       ديدهء جان، جان پر فن بين بود

جان شو و از راه جان، جان را شناس       يار بينش شو، نه فرزند قياس

مولانا‏

ديدن روى ترا ديده جان بين بايد       وين كجا مرتبهء چشم جهان بين من است؟

حافظ

 

---------------------

 

5

تو مگو ما را بدان شه بار نيست       با كريمان كارها دشوار نيست

مولانا‏

سروش عالم غيبم بشارتى خوش داد       ك‏ه بر در كرمش كس دژم نخواهد ماند

حافظ

 

---------------------

 

6

 

ربود عقل و دلم را جمال آن  عربي

درون غمزه‏ء مستش هزار بوالعجبى

 

هزار عقل و ادب داشتم من ، اى خواجه

كنون چو مست و خرابم ، صلا‏ى بى ادبى

 

پرير رفتم سرمست بر سر كويش

به خشم گفت :"چه گم كرده اى ؟ چه مى طلبى ؟

 

شكسته بسته گفتم يكى دو لفظ عرب:

"اتيت اطلب فى حيكم مقام ابى"

 

جواب داد :"كجا خفته اى ؟ چه مى جويى

به پيش عقل محمد پلا‏س بولهبى ؟"

 

زعجز خوردم سوگندها وگرم شدم

به ذات پاك خدا و به جان پاك نبى

 

روان شد اشك زچشم من و گواهى داد

كما يسيل مياه السقا من القرب

 

چه چاره دارم ؟ غماز من هم از خانه ست

رخم چو سكهء زر، آب ديده ام سحبى

 

برادرم ، پدرم ، اصل و فصل من عشق است

كه خويش عشق بماند ، نه خويشي نسبى!

 

خمش! كه مفخر آفاق ، شمس تبريزى

بشست نام و نشان مرا به خوش لقبى

مولانا

 

 

اگر چه عرض هنر پيش يار بى ادبيست

زبان خموش وليكن دهان پر از عربيست

 

پرى نهفته رخ و ديو در كرشمه‏ء حسن

بسوخت ديده زحيرت كه اين چه بوالعجبيست

 

در اين چمن گل بي خار كس نچيد آرى

چراغ مصطفوى با شرار بولهبيست

 

سبب مپرس كه چرخ از چه سفله پرور شد

كه كام بخشى او را بهانه بى سببيست

 

به نيم جو نخرم طاق خانقاه و رباط

مرا كه مصطبه ايوان و پاى خم طلبيست

 

جمال دختر رز نور چشم ماست مگر

كه در نقاب زجاجى و پرده‏ء عنبيست

 

هزار عقل وادب داشتم من اى خواجه

كنون كه مست و خرابم صلا‏ح بى ادبيست

 

بيار مى كه چو حافظ هزارم استظهار

بگريه‏ء سحرى و نياز نيم شبيست

 

حافظ

 

---------------------

 

 

7

 

اگر دل از غم دنيا جدا توانى كرد

نشاط و عيش ب‏ باغ بقا توانى كرد

 

اگر به آب رياضت برآورى غسلي

همه كدورت دل را صفا توانى كرد

 

زمنزل هوسات ار دوگام پيش نهى

نزول در حرم كبريا توانى كرد

 

درون بحر معانى "ال" نه آن گهرى

كه قدر و قيمت خود را بها توانى كرد

 

به همت ارنشوى در مقام خاك مقيم

مقام خويش بر اوج علا توانى كرد

 

اگر به جيب تفكر فرو برى سرخويش

گذشته هاى قضا را ادا توانى كرد

 

وليكن اين صفت رهروان چالا‏ك است

تو نازنين جهانى ، كجا توانى كرد ؟

 

نه دست و پاى اجل را فرو توانى بست

نه رنگ و بوى جهان را رها توانى كرد

 

تو رستم دل و جانى و سرور مردان

اگر به نفس لئيمت غزا توانى كرد!

 

مگر كه درد  غم عشق سرزند درتو

به درد او غم دل را دوا توانى كرد

 

زخار چون و چرا اين زمان چو در گذرى

به باغ جنت وصلش چرا توانى كرد

 

اگر تو جنس همايى وجنس زاغ نئى

زجان تو ميل به سوى هما توانى كرد

 

هماى سايهء دولت چو شمس تبريزيست

نگر كه در دل آن شاه جا توانى كرد

 

مولانا

 

 

به سر جام جم آنگه نظر توانى كرد

كه خاك ميكده كحل بصر توانى كرد

 

مباش بى مى و مطرب كه زير طاق سپهر

بدين ترانه غم از دل بدر توانى كرد

 

گل مراد تو آنگه نقاب بگشايد

كه خدمتش چو نسيم سحر توانى كرد

 

گدائى در ميخانه طرفه اكسيرى است

گر اين عمل بكنى خاك زر توانى كرد

 

بعزم مرحله‏ء عشق پيش نه قدمى

كه سودها كنى ار اين سفر توانى كرد

 

تو كز سراى طبيعت نميروى بيرون

كجا به كوى طريقت گذر توانى كرد

 

جمال يار ندارد نقاب و پرده ولى

غبار ره بنشان تا نظر توانى كرد

 

بيا كه چاره‏ء ذوق حضور و نظم امور

بفيض بخشي اهل نظر توانى كرد

 

ولى تو طالب معشوق و جام مي خواهى

طمع مدار كه كار دگر توانى كرد

 

دلا ز نور هدايت گر آگهى يابى

چو شمع خنده زنان ترك سر توانى كرد

 

گر اين نصيحت شاهانه بشنوى حافظ

به شاهراه حقيقت گذر توانى كرد

 

حافظ

 

---------------------

 

8

ز شمع آموزاى خواجه، ميان گريه خنديدن       زچشم آموز اى زيرك، بهنگام سكون رفتن‏

مولانا‏

ميان گريه مي خندم كه چون شمع اندراين مجلس       زبان آتشينم هست، اما در نميگيرد

حافظ

 

---------------------

 

9

شمس تبريز اگر روى بمن بنمايى       من خود اين قالب مردار به هم درشكنم

در ميان من و معشوق همين است حجاب       وقت آنست كه اين پرده به يك سوفكنم

مولانا‏

ميان عاشق و معشوق هيچ حايل نيست       تو خود حجاب خودى حافظ ازميان برخيز

حافظ

 

---------------------

 

10

انبيا عامى بدندى، گر نه از انعام خاص       بر مس هستى ايشان كيميا ميريختى‏

مولانا‏

فيض روح القدس ار باز مدد فرمايد       دگران هم بكنند آنچه مسيحا ميكرد

حافظ

 

---------------------

 

11

آن طرف كه عشق مي افزود درد       بوحنيفه و شافعى درسى نكرد

مولانا

حلا‏ج بر سر دار، اين نكته خوش سرايد       از شافعى مپرسيد امثال اين مسايل

حافظ

 

---------------------

 

 

12

عشقهايى كز پى رنگى بود       عشق نبود، عاقبت ننگى بود

مولانا

صنعت مكن كه هر كه محبت نه راست باخت       عشقش بروى دل در معني فراز كرد

حافظ

 

---------------------

 

13

لى حبيب حبه يشوى الحشا       لو يشا يمشى على عينى مشى

مولانا‏

بر خاك راه يار نهاديم روى خويش       بر روى ما رواست اگر آشنا رود

حافظ

 

---------------------

 

14

يكدس‏ت جام باده و يكدست جعد يار       رقصى چنين ميانهء ميدانم آرزوست

مولانا‏

رقص بر شعر تر و نالهء نى خوش باشد       خاصه رقصى كه در آن دست نگارى گيرند

حافظ

 

---------------------

 

15

دى لطفها بكرد خيال تو، گفتمش       كاى باوفا و عهد، ز من باوفاترى

مولانا‏

سحر تنهاييم در دست جان بود       خيالش لطفهاى بيكران كرد

حافظ

 

---------------------

 

16

مست مى بيدار گردد از دبور       مست حق نايد به خود تا نفخ صور

مولانا

سر ز مستى برنگيرد تا به صبح روز محشر

هركه چون من در ازل يك جرعه خورد از جام دوست

حافظ

 

---------------------

 

17

بر شاه خوبرويان واجب وفا نباشد       اى زردروى عاشق، تو صبر كن، وفا كن

مولانا‏

گفتم ز مهرورزان رسم وفا بياموز       گفتا ز ماهرويان اين كار كمتر آيد

 

گرت هواست كه معشوق نگسلد پيوند       نگاهدار سر رشته، تا نگه دارد

حافظ

 

---------------------

 

18

گر سخن خواهى كه گويى چون شكر       صبر كن از حرص و اين حلوا مخور

صبر باشد مشتهاى زيركان       هست حلوا آرزوى كودكان

مولانا‏

اين همه قند و شكر كز سخنم ميريزد       اجر صبريست كز آن شاخ نباتم دادند

حافظ

 

---------------------

 

19

حبذا درياى عمر بى غمى       كه بود زو هفت دريا شبنمى

مولانا

گريه حافظ چه سنجد پيش استغناى عشق       كاندراين طوفان نمايد هفت دريا شبنمى‏

حافظ

 

---------------------

 

20

هم شب و هم ابر و هم موج عظيم       اين سه تاريكى و از غرقاب بيم

مولانا

شب تاريك و بيم موج و گردابي چنين حايل       كجا دانند حال ما سبكباران ساحلها

حافظ

 

------------------------------------------------------

 

این مقاله در نشست بیست‌ و هفتم گروه خمر کهن ارائه شده است.

http://rendaan.persianblog.ir

 

 

 


[ پست الكترونيك ]