ابيات خوانده شده در جلسه بيست و سوم - خمر کهن

۱۳۸٥/٧/۱۸
ابيات خوانده شده در جلسه بيست و سوم

در جلسه بيست و سوم گروه، ابيات 521 الي 540 از دفتر اول مثنوي خوانده و تفسير شد. ذيلاً ابيات خوانده شده ، همراه با توضيحات آورده شده است.

لازم به توضيح است كه در تفسير و توضيح ابيات از «شرح مثنوي شريف» استاد بديع الزمان فروزانفر و «تفسير و نقد و تحليل مثنوي معنوي» استاد محمدتقي جعفري استفاده شده است. كه از CD مثنوي معنوي- محصول ارزشمند «مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي» - برداشت شده است.

اگر دوستان احياناً نظري در مورد ابيات ذيل داشتند، خوشحال مي شويم اگر بيان نمايند تا توضيحات ارائه شده، تكميل گردد.

 

 

 

بيان خسارت وزير در اين مكر

 

 

(521) همچو شه نادان و غافل بد وزير                          پنجه مى‏زد با قديم ناگزير[i]

با چنان قادر خدايى كز عدم                                صد چو عالم هست گرداند به دم‏[ii]

صد چو عالم در نظر پيدا كند                                چون كه چشمت را به خود بينا كند[iii]

گر جهان پيشت بزرگ و بى‏بنى است                   پيش قدرت ذره اى مى‏دان كه نيست‏[iv]

اين جهان خود حبس جانهاى شماست                 هين رويد آن سو كه صحراى شماست‏

اين جهان محدود و آن خود بى‏حد است                 نقش و صورت پيش آن معنى سد است‏[v]

صد هزاران نيزه‏ى فرعون را                                  در شكست از موسيى با يك عصا

صد هزاران طب جالينوس بود                              پيش عيسى و دمش افسوس بود

صد هزاران دفتر اشعار بود                                   پيش حرف اميى آن عار بود[vi]

با چنين غالب خداوندى كسى                             چون نميرد گر نباشد او خسى‏

بس دل چون كوه را انگيخت او                             مرغ زيرك با دو پا آويخت او[vii]

فهم و خاطر تيز كردن نيست راه                           جز شكسته مى‏نگيرد فضل شاه‏[viii]

اى بسا گنج آگنان كنج كاو                                  كان خيال انديش را شد ريش گاو[ix]

گاو كه بود تا تو ريش او شوى                              خاك چه بود تا حشيش او شوى‏

چون زنى از كار بد شد روى زرد                           مسخ كرد او را خدا و زهره كرد[x]

عورتى را زهره كردن مسخ بود                            خاك و گل گشتن نه مسخ است اى عنود[xi]

روح مى‏بردت سوى چرخ برين                              سوى آب و گل شدى در اسفلين‏

خويشتن را مسخ كردى زين سفول                      ز آن وجودى كه بد آن رشك عقول‏[xii]

پس ببين كين مسخ كردن چون بود                      پيش آن مسخ اين به غايت دون بود[xiii]



[i] - پنجه زدن: در افتادن با كسى // قديم: موجودى غير مسبوق بعلت، خداى تعالى، پيش تر بحسب زمان. // ناگزير: آن چه مورد حاجت است و از آن بى‏نياز نتوان بود، ضرورى ‏.

 

[ii] - وزير غافل با خدايي درافتاده بود كه صدها جهان را در يك دم مى‏تواند بيافريند.

 

[iii]   -  كه چون خود را بوسيله‏ى حق بشناسى آن گاه در درون خويش، جانها و عوالم بسيار (فراتر از علم محسوسات) مي توان ديد

 

[iv]   - بى‏بن: بى‏نهايت، غير متناهى

 

[v]   -  اين جهان محدود است و جايگاه صورت‏ها است و هر گاه جان به نقش و صورت متوجه شود از عالم خود مهجور مى‏ماند. از اينرو اين جهان محدود، سد راه آن جهان است.

محدوديت را به حبس و عدم محدوديت را به صحرا كه در و ديوار ندارد تشبيه نموده است

 

[vi]   - در سه بيت اخير، قدرت مادى و ظاهرى را با قدرت روحانى و معنوى مقايسه مى‏كند بدين گونه كه فرعون و جالينوس و شعراى عرب، نمونه‏ى قدرت مادى هستند و موسى كه عصا را اژدها و سحر ساحران فرعون و حشمت وى را در هم شكست و عيسى كه بدعاى خود بيماريهاى دشوار و علاج ناپذير را درمان كرد و حضرت رسول اكرم (ص) كه درس نخوانده بود و معجزه‏اى چون قرآن آورد و دفتر فصاحت و بلاغت شعرا و خطبا را در هم نوشت، نمودار قدرت معنوى هستند.

 

[vii]   -  بعضى گفته‏اند كه منظور از مرغ زيرك، طوطى است كه او را بدين گونه مى‏گيرند كه نى را در رشته كرده هر دو جانب آن به دو درخت مى‏بندند چون طوطى بر آن نى مى‏نشيند آن نى بر مى‏گردد و آن طوطى از خوف افتادن، آن نى را با دو پا محكم گرفته آويزان مىشود و هرگز آن را رها نمي كند. پس صياد آمده او را مى‏گيرد.

مولانا در اين بيت مى‏خواهد كه تصرف خدا را در جان و دل بيان كند. بدين گونه كه دلهاى قوى و گران سنگ را بر اثر غلبه‏ى غضب و شهوت از جا بر مى‏انگيزد و چون پر كاهى در مسير باد سر گردان مى‏كند و آدمى را با همه عقل و زيركى در دام هوى و هوس و يا فكرهاى باطل مى‏افكند و اسير تلقينات بى‏اساس و نادرست مى‏كند پس تصرف او محدود بامور مادى نيست تا بدان جا كه دل و خرد ما نيز در تصرف اوست

 

[viii] -  صوفيان زيركى و زرنگى را در امور دنيا نمى‏پسندند زيرا كياست و زيركى نزد آنان كوشش در كار آخرت و تهذيب باطن است. از نظر آنان، راه وصول، جهاد با نفس و تهذيب باطن است و شكسته دلى و تضرع كه زاده‏ى ناديدن خود است بر بحث و نظر كه حاصل آن غرور و اعجاب نفس است ترجيح دارد.

 

[ix] -  ريش گاو: بكنايت، احمق و ابله //

[x] -  روى زرد: مجازا، شرمسار و خجل// مسخ: مبدل شدن صورت بصورتى زشت، انتقال نفس انسان از بدن وى ببدن حيوانى كه در اوصاف مشابه او باشد. //  افسانه اي است به صورت كه «هاروت و ماروت كه مغرور زهد و پرهيز خود شدند و از آسمان بزمين آمدند و فريفته‏ى زنى بنام زهره شدند و باده نوشيدند و خون ريختند و زنا كردند، زهره، اسم اعظم از ايشان بياموخت و به آسمان رفت و خدا او را بصورت زهره ستاره‏ى آسمانى در آورد» ولي مولانا به اين افسانه اعتقادي ندارد و مسخ را بمعنى عام استعمال كرده است.

 

[xi] -  عورت: هر چه از آن شرم كنند، هر چيز كه نهان داشتنش به باشد، مجازا، جنس زن.

 

[xii] -  سفول: پستى، مجازا، فرومايگى و دنائت طبع

[xiii] -  در ابيات اخير اشاره شده است به اين معنا كه: نزد صوفيان باطن و قلب و روحانيت انسان و ملكوت او نيز ممكن است مسخ گردد و تبديل يابد؛ بدين گونه كه صفات ملكوتى او به صفات پست و ناسوتى مبدل شود و آن را «مسخ باطن» و «مسخ قلوب» نام نهاده‏اند. زيرا انسان بتدريج صورت مطلوب خود مى‏گيرد و بشكل آن در مى‏آيد..

 

 

 

نوشته شده توسط:مصطفی عليزاده

 

استفاده از مطالب این وبلاگ با ذکر نام و آدرس وبلاگ  بلامانع است


[ پست الكترونيك ]