مقدمهء کريم زمانی بر ‍CD مثنوی معنوی - خمر کهن

۱۳۸٥/٥/٢٢
مقدمهء کريم زمانی بر ‍CD مثنوی معنوی

    حتماً اسم "شرح جامع مثنوی‌معنوی" و مولف آن "کريم زمانی" را شنيده‌ای. یکی از شرح‌های خوب نوشته‌شده بر مثنوی‌معنوی مو لانا همین شرح است که اگرچه موجز است اما بنوعی جامع شروح قبلی نوشته‌شده بر مثنوی است.

    آقای زمانی تالیفات خوبی در مورد مثنوی دارند که بجز همین شرح مذکور می‌توانم از دو کتاب "بر لب دریای مثنوی" و "میناگر عشق" نام ببرم. اولی توضیحات زیادی ندارد و فقط قبل از هر داستان و عنوان، و نیز قلبل از هر موضوعی در مثنوی، بصورت بسیار کوتاه(در یک سطر) مقصود مولانا از آوردن ابیات را آورده است. اما کتاب دوم (میناگر عشق) کتابی بسیار خوب و مفید برای علاقمندان مثنوی است(حالا هی ما بگیم!). این کتاب در حقیقت شرح موضوعی مثنوی معنوی است. آقای زمانی موضوعات مطرح شده در مثنوی را در این کتاب فهرست کرده‌اند و ابیات مربوط به هر موضوع را ذیل آن موضوع آورده‌اند. ضمن اینکه در ابتدای فصل مربوط به هر موضوع، چند پاراگراف دربارهء آن موضوع (و بخصوص نگاه مولانا به آن موضوع) نوشته‌اند.

    فهرست موضوعی دیگری برای مثنوی هست که قبلاً توسط مولفی بنام تلمذ حسین تالیف شده است و توسط آقای خرمشاهی تصحیح و نشر گفتار آن را منتشر کرده است. این کتاب هم خوب است اما به غنا و ترتیب و تدوین "میناگر عشق" نمی‌رسد. نام اين کتاب، "مرآت المثنوي" است.

   اخیراً نیز در جایی خوانده‌ام كه آقای کریم زمانی مشغول کار بر روی شرحی بر دیوان شمس هستند و این خبر خوبی می‌تواند برای علاقمندان به غزلیات مولانا باشد.

   متن و صدای صحبت آقای زمانی دربارهء مثنوی معنوی را ذیلاً ملاحظه مینمایی. این مقدمه از CD بسیار خوب مثنوی معنوی که توسط مرکز تحقیقات کامپیوتر علوم اسلامی تهیه و منتشر شده است، برگرفته شده است.

 

                                                                                                                           يکشنبه 22 مرداد 85  

                                                                                                                                            پانویس!

 

         اين همه گفتيم ليكن در بسيچ           بى عنايات خدا هيچيم هيچ

         بى عنايات حق و خاصان حق             گر ملك باشد سياه هستش ورق            

         اى خدا اى فضل تو حاجت روا             با تو ياد هيچ كس نبود روا           

 

    مثنوى در اصطلاح عبارت است از اشعارى كه در يك وزن سروده مى‏شود و در هر بيت دو مصراع با يك قافيه مى‏آيد. شاعران غالبا مطالب دامنه‏دار و حكايات و وقايع تاريخى و مضامين بلند عرفانى را در اين قالب بيان داشته‏اند.

    پيش از مولانا و پس از او نيز شاعران باريك انديش و ظريف طبع، مثنوى‏هاى بسيار سروده‏اند اما اين فقط مثنوى مولانا بود كه ماه مجلس شد به طورى كه هر جا نام مثنوى مى‏آيد بى اختيار اثر گران سنگ مولانا تداعى مى‏شود.

    مثنوى مولانا دايرة المعارف كبير بشر است و اين موسوعهء عظيم و درياوش فلسفه هاى گوناگون و معارف دراز آهنگ آسمانى و زمينى را به نحو ماهرانه‏اى در خود جمع كرده است.

    اصولا بيان دقايق عرفانى و لطايف حساس باطنى در ظرف محدود الفاظ بسى دشوار است و نيزه بازان معانى از تنگ ناى واژگان به تنگ مى‏آيند چنان كه خود فرموده است:

 

         نيزه بازى‏ها در اين گوهاى تنگ             نيزه بازان را همى آرد به تنگ           

 

در اين عرصه يعنى در عرصهء معانى، كميت زبان و مجال وسيع نثر نيز در تك و پو باز مى‏ماند تا چه رسد به زبان تنگين شعر:

 

         معنى اندر شعر جز با خبط نيست             چون فلاسنگ است اندر ضبط نيست           

 

اما مولانا اين صراف معانى، دقيق‏ترين مسايل لاهوتى و ناسوتى را با مهارتى تام و حذاقتى شگفت انگيز در بيان آورده است.

    مثلا موضوع ژرف و خردساى تبدل امثال كه بزرگان انديشه را در توضيح و بيان آن به زحمت افكنده اينسان با زبانى تمثيلى و گويا بيان مى‏دارد كه گويى هيچ مشكلى در ميان نيست:

 

         هر زمان نو مى‏شود دنيا و ما

         بى خبر از نو شدن اندر بقا            

       

        عمر همچون جوى نو نو مى‏رسد            

        مستمرى مى‏نمايد در جسد            

       

        آن ز تيزى مستمر شكل آمده است            

       چون شرر كش تيز جنبانى به دست            

     

       شاخ آتش را بجنبانى به ساز            

       در نظر آتش نمايد بس دراز           

 

يا در بيان عقدهء روانى اين پديده‏ى منفى و ناپيدا و در عين حال قدرتمند روان به تمثيلى بس ساده و روشن دست مى‏يازد:

      

      چون كسى را خار در پايش جهد            

      پاى خود را بر سر زانو نهد            

 

      و ز سر سوزن همى جويد سرش            

      ور نيابد مى‏كند با لب ترش            

 

     خار در پا شد چنين دشوار ياب            

     خار در دل چون بود وا ده جواب            

 

     خار دل را گر بديدى هر خسى            

     دست كى بودى غمان را بر كسى           

 

در ادامهء اين تمثيل، تمثيل ديگرى مى‏آورد تا بگويد كه آدمى به گاه رويارويى با مشكلات به جاى آنكه تدبيرى صد رنگ افكند و راه برون‏شو و نجات را از اهل خرد بيابد با بى تابى و آسيمگى راه رهيدن را برخود مى‏بندد:

 

         كس به زير دم خر خارى نهد

         خر نداند دفع آن برمى‏جهد            

 

         برجهد آن خار محكمتر زند            

         عاقلى بايد كه خارى بركند            

 

         خر ز بهر دفع خار از سوز و درد            

         جفته مى‏انداخت صد جا زخم كرد           

 

    شيوه‏ء بيانى مولانا در مثنوى بر سه پايه استوار است: اجمال و تفصيل، بيان تمثيل و قطع و وصل‏هاى ضرورى و مناسب.

    از آنجا كه مثنوى تابع فصل‏بندى‏هاى مرسوم نيست موضوعات به صورت پراكنده، گاه به صورت مجمل و گاه مبين آمده است، يعنى مولانا مطلبى را گاه به اشارت و سرعت ياد آورده و گذشته است و در جاى ديگر همان مطلب را به صورت مبين و مفصل در بيان آورده است.

    اين شيوهء بيانى كار سنگين تحقيقى را بر محقق الزام مى‏كند و او را از قضاوت‏هاى سرسرى و موضعى اكيداً پرهيز مى‏دهد و وامى‏دارد كه محقق به سوى تفسير مثنوى به مثنوى گام بردارد و اينگونه تفسير نيز سخت نيازمند غور و تفحص جدى است.

     مثنوى همچون دژى است در بسته با ديوارهاى آسمان فرساى كه كليد گشايش آن، حكايات و امثال است. يعنى بى جستار محققانه در حكايات و امثال نمادين مثنوى نمى‏توان بدين دژ در آمد.

    قاعدهء بيانى «اياك اعنى و اسمعى يا جاره» به تمام معنى در مثنوى جارى است. اين دو بيت اساس كار مثنوى است:

        گفتمش پوشيده خوشتر سر يار

        خود تو در ضمن حكايت گوش دار            

 

        خوشتر آن باشد كه سر دلبران            

        گفته آيد در حديث ديگران           

 

    اين نكته نيز بايد گفته شود كه مثنوى سه نوع مخاطب دارد: عام، متوسط و خاص.

پاره اى از ابيات مثنوى متوجه عامهء مردم است گويى كه مولانا در مجلس وعظ و خطابه حاضر شده و سخنانى پند آگين در سطح فهم عموم ايراد مى‏كند مانند:

   

         اين جهان كوه است و فعل ما ندا             سوى ما آيد نداها را صدا           

يا:

         از خدا جوييم توفيق ادب             بى ادب محروم ماند از لطف رب           

 

    بخش ديگرى از ابيات مثنوى مخاطبان ميانه دارد و اين وسيع‏ترين بخش مثنوى را شامل مى‏شود. در اين بخش دقايقى براى راه رفتگان و پويندگان عرصهء انديشه و تجارب باطنى در بيان آورده است نظير اين ابيات:

        

         وصف صورت نيست اندر خامه ها            

         عالم و عادل بود در نامه ها            

 

         عالم و عادل همه معنى است و بس            

          كش نيابى در مكان و پيش و پس            

 

          مى‏زند بر تن ز سوى لا مكان            

          مى‏نگنجد در فلك خورشيد جان           

 

و بخش سوم مخاطبان خاص دارد. اين بخش، خاص پاكدلان و وارستگانى است كه به حقيقت رازگويى‏هاى مولانا پى مى‏برند و جز اين سه بخش ابياتى است كه نوعى حديث نفس است كه مولانا در حالت جذبه و شور و عشق و استغراق تام گفته است و اين سنخ ابيات اندك شمار است و پوشيده.

    اما چرا امروزه آثار مولانا به ويژه مثنوى مورد توجه جهانى واقع شده؟

مثنوى تنها يك اثر كلاسيك ادبى نيست، يعنى اگر جامعهء امروزين جهان به سوى پيام و كلام مولانا جذب شده بدين خاطر نيست كه يكى از آثار كهن ادبى را بخواند، چنان كه مثلا حماسهء ايلياد و اديسه‏ء هومر را مى‏خواند، بلكه عمده توجه جهانى به آثار مولانا بدين جهت است كه او براى سعادت بشر سخن تازه و صميمى دارد.

    كلام گرم و آتشين مولانا هويت فراموش شدهء بشر را به او نشان مى‏دهد و غبار غفلت را از گوهر تابناك او مى‏سترد. بدين روى جامعهء امروزين براى رسيدن به بام سعادت، مثنوى را نردبان عروج خود كرده است. مثنوى مولانا الهام يافته از معارف قرآنى و تجارب باطنى و شخصى خود او بوده است.

 

                                                                                                                        نويسنده: کريم زماني

 


[ پست الكترونيك ]