رینالد نیکلسون - مصحح بزرگ مثنوی - خمر کهن

۱۳۸٩/٦/٤
رینالد نیکلسون - مصحح بزرگ مثنوی

٢٧ آگوست سالروز درگذشت رینولد آلین نیکلسون, مصحح دیوان غزلیات شمس و مصحح و مفسر مثنوی است.

به پاس خدماتی که این استاد و محقق بزرگ به ایران و عرفان اسلامی داشته ,چند خطی درباره زندگی و آثار وی گرد آوری کرده ایم:

زندگی و تحصیلات:

نیکلسون در ۱۸ آگوست سال ۱۸۶۸ میلادی در ایالت یورکشایر انگلستان متولدشد .
نیکلسون ازهمان دوران کودکی به کتابخانۀ پدربزرگش رفت و آمد داشت ، و به تدریج با نوشته های غیر اروپایی آشنایی عینی پیدا کرده بود . او تحصیلات مقدماتی خود را در اسکاتلند آغاز و برای ادامه به  دانشگاه کمبریج رفت و در
۲۴ سالگی جایزۀ اول دانشگاه کمبریج در زبانهای هندی را از آن خود کرد . زبان عربی را در دانشگاه لیدن و استراسبورگ فراگرفت.نیکلسون

آموزش زبان فارسی در دانشگاه استراسبورگ برای او آشنایی با مستشرق بزرگ یعنی اداورد براون را به همراه داشت که مصاحبت با او , دریچه های معرفت و آشنایی با بزرگان شرق ، به ویژه مولانا را برایش گشود .
نیکلسون در سال
۱۹۰۱ هنگامی که ۳۳ ساله بود جانشین اداورد براون در دانشگاه کمبریج شد و کرسی زبان فارسی را در اختیار گرفت و عضو رسمی آکادمی زبان فارسی گردید .

نیکلسون هرگز از اروپا خارج نشد و طبعا موفق به دیدار از کشورهای شرقی مانند ایران ، ترکیه ، هندوستان و کشورهای عربی ، که عاشق فرهنگ و ادبیات شان بود نگردید .

نیکلسون در ۲۷ آگوست سال ۱۹۴۵ درگذشت.

 

مثنوی و دیوان شمس:

 نیکلسون برای پایان‌نامهٔ دکتری خود به راهنمایی و تشویق پرفسور براون دیوان شمس، مجموعهٔ غزل‌های جلال‌الدین محمد بلخی را برگزید و منتخبی از آن را در ۱۸۹۸ در سی سالگی به انگلیسی ترجمه کرد و همراه با متن اصلی به چاپ رساند.

 این اثر به نظر کارشناسان فن بسیار استادانه ویرایش ، ترجمه و تفسیر شده است و با اینکه بیش از یک قرن از ترجمۀ آن گذشته است ، هنوز در زمرۀ آثار با ارزش کلاسیک جای دارد .

 او سالهای طولانی از عمر گرانمایۀ خود را صرف تحقیق و تفحّص در متون کهن اسلامی و عرفانی کرد ولی شاهکار او در سالیان متمادی ، ویرایش و تنقیح مثنوی مولانا بود که تا هم اکنون معتبرتربن و متداولترین نسخۀ مثنوی معنوی است .

ویرایش ، ترجمه و تفسیر ۲۶۰۰۰ بیت از کتاب بزرگی مانند مثنوی عمری ۱۸ ساله از نیکلسون گرفت ولی زحمات او به بار نشست و کار او مورد تقدیر و استفادۀ میلیونها انسان در سراسر جهان قرار گرفت .

مثنوی تصحیح او از دیدگاه باریک اندیشان و پژوهشگران برجسته ، همواره مورد بررسی قرار گرفته است و نه تنها بر آن ایرادی مترتب نشده اند بلکه همواره مورد تحسین و توجه قرار داده اند .

به نظر اساتید فن ، مثنوی تصحیح نیکلسون بی تردید بهترین متن مثنوی است که تاکنون در اختیار قرار گرفته است . او در روند تصحیح و تنقیح مثنوی به ۱۰ نسخه از نفیس ترین نسخ کهن و خطی قرن هفتم و هشتم مراجعه و کار مقابلۀ انتقادی را انجام داد . البته او از نیمۀ دومِ مثنویِ خود دریافت که در این میان قدیمی ترین نسخۀ مثنوی که به «نسخۀ قونیه» معروف است و در موزۀ مزار مولانا در قونیه نگهداری میشود ،از نظر او پنهان مانده است ، پس بی درنگ در صدد تهیۀ نسخۀ عکسی آن بر آمد ، آن را تهیه و به حوزۀ تحقیق و پژوهش خود افزود .

نیکلسون بدون هیچ کمک و پشتوانۀ مالی هزینه های سنگین عکس برداری از نسخه های کهن مثنوی را خود می پرداخت و از احدی چشمداشت یاری نداشت . او شروح مختلفی که تا آن تاریخ بر مثنوی نوشته شده بودند را جمع آوری ، مطالعه و مورد پژوهش قرار داد تا در نهایت بتواند اثر سترگ خود را با غنای هر چه بیشتر بین سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۰ میلادی منتشر نماید .

اگر چه شرح های نوشته شده بر مثنوی کم نیستند امّا در این بین باید به درخشش شرح ۸۰۰ صفحه ای نیکلسون بر مثنوی مولانا در ۲ جلد به زبان انگلیسی اشاره کرد که از دیگر کارهای ارزندۀ این پژوهشگر بلند پایه است . این کتاب وسعت اطلاعات و دانش این قریبۀ اهل دل و فرهیخته را بخوبی نشان میدهد چرا که او برای نوشتن شرح خود بر مثنوی از ۱۸۰ منبع تاریخی ، عرفانی و ادبی استفاده کرده بود .

گذشته از کار سترگ یاد شده ،ترجمۀ مثنوی به زبان انگلیسی و شرح و تفسیر آن در ۸ جلد از دیگر کارهای ناب و ماندگار رینولد نیکلسون است .

 

 تالیفات:

 پشتکار رینولد ستودنی بود و او بی وقفه کار میکرد . گذشته از دهها مقالۀ تحقیقی ، در سال۱۹۰۵ تذکره الاولیای شیخ فریدالدین عطّار را در دوجلد تنقیح و منتشر کرد. شخصیت انسانی وی در اثر ممارست با فرهنگ عرفانی شرق ، بیشتر از پیش آرامتر و متواضعتر شده بود و همین امر باعث شد که وی بدون ادعا و دریافت کمک از دیگران در دریای فرهنگ اسلامی به غوّاصی بپردازد .

نیکلسون شعر هم می سرود و در سال ۱۹۱۱ میلادی مجموعه ای به نام « دُن و درویش »را منتشر ساخت .

کارنامۀ بسیار پر بار او حکایت از تلاشی بی وقفه دارد که با نگاهی اجمالی به آن میتوان به عظمت شخصیت این پژوهشگر ارزنده پی برد :

▪ سال ۱۸۹۸ انتشار تصحیح و ترجمۀ گزیدۀ دیوان شمس تبریزی .

▪ سال ۱۹۰۰ ترجمۀ قسمتهایی از رسالۀ الغفران ابولعلاءمُعرّی .

▪ سال ۱۹۰۵ تصحیح جلد اول تذکره الاولیای شیخ فریدالدین عطّار با حاشیه نویسی علامه قزوینی .

▪ سال ۱۹۰۷ تصحیح جلد دوم تذکره الاولیای شیخ فریدالدین عطّار با حاشیه نویسی علامه قزوینی .

▪ سال ۱۹۰۷ کتاب تاریخ ادبی اعراب به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۰۷ یک دوره کتاب متن عربی برای مبتدیان زبان عربی .

▪ سال ۱۹۰۹ مقدمه ای بر رباعیّات عمر خیّام که قبلا توسط ادوارد فیتز جرالد منتشر شده بود .

▪ سال ۱۹۱۱ انتشار ترجمان الاشواق محی الدین عربی ، همراه با برگردان تحت اللفظی متن به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۱۱ ترجمۀ کشف المحجوب هجویری ( کهن ترین رساله در بارۀ صوفیه ) به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۱۳ ترجمۀ خلاصۀ تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی قزوینی .

▪ سال ۱۹۱۳ انتشار داستانهای عرفانی ، حاوی ۵۱ داستان .

▪ سال ۱۹۱۴ انتشار کتاب الّلمع فی التصوّف تالیف ابو نصر سراج همرا با تفاسیر انتقادی به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۱۴ عرفای اسلام به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۲۰ ترجمه و انتشار اشعار علامه اقبال لاهوری تحت عنوان اسرار خودی .

▪ سال ۱۹۲۱ تصحیح فارسنامه ابن البلخی با همکاری جی استرنج .

▪ سال ۱۹۲۱ مطالعاتی در عرفان اسلامی .

▪ سال ۱۹۲۱ مطالعاتی در شعر اسلامی شامل گلچینی از ادبیات قدیم فارسی .

▪ سال ۱۹۲۲ ترجمۀ شعر و نثر شرقی – ترجمۀ گزیدۀ آثار منظوم و منثور عربی و فارسی به انگلیسی .

▪ سال ۱۹۲۲ انتشار مجلّدی از مطالعات شرقی با همکاری تی – وی آرنولد که به ادوارد براون تقدیم شده بود .

▪ سال ۱۹۲۵ تصوّر شخصیت در تصوّف .

▪ سال ۱۹۲۵ انتشار اولین جلد از ویرایش ، ترجمه و تفسیر مثنوی مولوی از روی قدیمی ترین نسخ خطّی موجود و انتشار بقیۀ مجلّدات تا سال۱۹۴۰. این مجموعه شامل ۸ جلد به شرح زیر است :

۳ جلد اول شامل متن کامل فارسی مثنوی یعنی هر جلد شامل ۲ دفتر .

۳ جلد بعدی شامل ترجمۀ مثنوی به زبان انگلیسی است .

۲ جلد شامل تفسیر مثنوی به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۳۱ انتشار قصه هایی از معانی عرفانی – برگزیدۀ اشعار مولانا به زبان انگلیسی .

▪ سال ۱۹۳۲ انتشار فهرست توصیفی از نسخ خطّی شرقی ادارود براون . این کتاب توسط نیکلسون نهایی و در یادنامۀ ادوارد براون منتشر شد .

▪ سال ۱۹۳۳ مقدمه ای بر ترجمۀ قرآن به انگلیسی بوسیلۀ ای . اچ . پالمر .

▪ سال ۱۹۴۴ ترجمۀ اشعاری از سیر العباد الی المعاد اثر سنایی غزنوی با همکاری دو تن دیگر .

▪ و .....

گذشته از موارد یاد شده ، کتاب و مقالات متعدد دیگری در زمینه های گوناگون از او به یادگار مانده است که گفته میشود مجموع کتابهای ابشان افزون بر ۳۵ و مقالات علمی و پژوهشی وی افزون بر ۴۸ مورد باشد .

 منابع:

ویکی پدیا

مقاله میرحسن ولوی درباره نیکلسون در سایت آفتاب


[ پست الكترونيك ]