خمر کهن

۱۳۸٥/٥/۳٠
برنامه جلسه بيستم گروه

با تبريك به مناسبت عيد بعثت پيامبر اكرم، حضرت محمد(ص)

در ادامه سلسله جلسات گروه، عصر روز جمعه اين هفته(3شهريور)، بيستمين جلسه گروه در پارك طالقاني تهران برگزار خواهد شد.   برنامه جلسه بيستم به صورت زير است:

- مثنوي خواني – ادامه داستان پادشاه جهود (بيت ۴۸۰ تا ۵۰۰ ) /حميد ياسي پور

- بازخواني حكايت «شيخ صنعان و دختر ترسا» بر اساس روايت شيخ عطار در منظومه «منطق الطير» و شرح وبررسي آن / مصطفي عليزاده

- بحث آزاد –با موضوع «عشق»، عشق زميني و آسماني

مشتاق ديدار دوستان اهل دل خود در جمع صميمي «رندان بلاكش» هستيم: جمعه 3شهريور، ساعت 16:30، پارك طالقاني.

 

بمناسب روز مبعث شعری از دکتر سروش با صدای وي، دربارهء پيامبر اکرم(ص) تقديم شما:

 

 

۱۳۸٥/٥/٢٩
حكمت‌ يونانيان‌ و حكمت‌ ايمانيان/نوشتاری از دکتر سروش

متن کامل مقاله حكمت‌ يونانيان‌ و حكمت‌ ايمانيان-نوشته دکتر سروش در بخش آرشیو مقالات وبلاگ قرار داده شد.

جهت دانلود فایل PDF مقاله به صفحه مربوط به مقالات مراجعه نمایید:

مقالات

#M.A.#


۱۳۸٥/٥/٢٢
مقدمهء کريم زمانی بر ‍CD مثنوی معنوی

    حتماً اسم "شرح جامع مثنوی‌معنوی" و مولف آن "کريم زمانی" را شنيده‌ای. یکی از شرح‌های خوب نوشته‌شده بر مثنوی‌معنوی مو لانا همین شرح است که اگرچه موجز است اما بنوعی جامع شروح قبلی نوشته‌شده بر مثنوی است.

    آقای زمانی تالیفات خوبی در مورد مثنوی دارند که بجز همین شرح مذکور می‌توانم از دو کتاب "بر لب دریای مثنوی" و "میناگر عشق" نام ببرم. اولی توضیحات زیادی ندارد و فقط قبل از هر داستان و عنوان، و نیز قلبل از هر موضوعی در مثنوی، بصورت بسیار کوتاه(در یک سطر) مقصود مولانا از آوردن ابیات را آورده است. اما کتاب دوم (میناگر عشق) کتابی بسیار خوب و مفید برای علاقمندان مثنوی است(حالا هی ما بگیم!). این کتاب در حقیقت شرح موضوعی مثنوی معنوی است. آقای زمانی موضوعات مطرح شده در مثنوی را در این کتاب فهرست کرده‌اند و ابیات مربوط به هر موضوع را ذیل آن موضوع آورده‌اند. ضمن اینکه در ابتدای فصل مربوط به هر موضوع، چند پاراگراف دربارهء آن موضوع (و بخصوص نگاه مولانا به آن موضوع) نوشته‌اند.

    فهرست موضوعی دیگری برای مثنوی هست که قبلاً توسط مولفی بنام تلمذ حسین تالیف شده است و توسط آقای خرمشاهی تصحیح و نشر گفتار آن را منتشر کرده است. این کتاب هم خوب است اما به غنا و ترتیب و تدوین "میناگر عشق" نمی‌رسد. نام اين کتاب، "مرآت المثنوي" است.

   اخیراً نیز در جایی خوانده‌ام كه آقای کریم زمانی مشغول کار بر روی شرحی بر دیوان شمس هستند و این خبر خوبی می‌تواند برای علاقمندان به غزلیات مولانا باشد.

   متن و صدای صحبت آقای زمانی دربارهء مثنوی معنوی را ذیلاً ملاحظه مینمایی. این مقدمه از CD بسیار خوب مثنوی معنوی که توسط مرکز تحقیقات کامپیوتر علوم اسلامی تهیه و منتشر شده است، برگرفته شده است.

 

                                                                                                                           يکشنبه 22 مرداد 85  

                                                                                                                                            پانویس!

 

         اين همه گفتيم ليكن در بسيچ           بى عنايات خدا هيچيم هيچ

         بى عنايات حق و خاصان حق             گر ملك باشد سياه هستش ورق            

         اى خدا اى فضل تو حاجت روا             با تو ياد هيچ كس نبود روا           

 

    مثنوى در اصطلاح عبارت است از اشعارى كه در يك وزن سروده مى‏شود و در هر بيت دو مصراع با يك قافيه مى‏آيد. شاعران غالبا مطالب دامنه‏دار و حكايات و وقايع تاريخى و مضامين بلند عرفانى را در اين قالب بيان داشته‏اند.

    پيش از مولانا و پس از او نيز شاعران باريك انديش و ظريف طبع، مثنوى‏هاى بسيار سروده‏اند اما اين فقط مثنوى مولانا بود كه ماه مجلس شد به طورى كه هر جا نام مثنوى مى‏آيد بى اختيار اثر گران سنگ مولانا تداعى مى‏شود.

    مثنوى مولانا دايرة المعارف كبير بشر است و اين موسوعهء عظيم و درياوش فلسفه هاى گوناگون و معارف دراز آهنگ آسمانى و زمينى را به نحو ماهرانه‏اى در خود جمع كرده است.

    اصولا بيان دقايق عرفانى و لطايف حساس باطنى در ظرف محدود الفاظ بسى دشوار است و نيزه بازان معانى از تنگ ناى واژگان به تنگ مى‏آيند چنان كه خود فرموده است:

 

         نيزه بازى‏ها در اين گوهاى تنگ             نيزه بازان را همى آرد به تنگ           

 

در اين عرصه يعنى در عرصهء معانى، كميت زبان و مجال وسيع نثر نيز در تك و پو باز مى‏ماند تا چه رسد به زبان تنگين شعر:

 

         معنى اندر شعر جز با خبط نيست             چون فلاسنگ است اندر ضبط نيست           

 

اما مولانا اين صراف معانى، دقيق‏ترين مسايل لاهوتى و ناسوتى را با مهارتى تام و حذاقتى شگفت انگيز در بيان آورده است.

    مثلا موضوع ژرف و خردساى تبدل امثال كه بزرگان انديشه را در توضيح و بيان آن به زحمت افكنده اينسان با زبانى تمثيلى و گويا بيان مى‏دارد كه گويى هيچ مشكلى در ميان نيست:

 

         هر زمان نو مى‏شود دنيا و ما

         بى خبر از نو شدن اندر بقا            

       

        عمر همچون جوى نو نو مى‏رسد            

        مستمرى مى‏نمايد در جسد            

       

        آن ز تيزى مستمر شكل آمده است            

       چون شرر كش تيز جنبانى به دست            

     

       شاخ آتش را بجنبانى به ساز            

       در نظر آتش نمايد بس دراز           

 

يا در بيان عقدهء روانى اين پديده‏ى منفى و ناپيدا و در عين حال قدرتمند روان به تمثيلى بس ساده و روشن دست مى‏يازد:

      

      چون كسى را خار در پايش جهد            

      پاى خود را بر سر زانو نهد            

 

      و ز سر سوزن همى جويد سرش            

      ور نيابد مى‏كند با لب ترش            

 

     خار در پا شد چنين دشوار ياب            

     خار در دل چون بود وا ده جواب            

 

     خار دل را گر بديدى هر خسى            

     دست كى بودى غمان را بر كسى           

 

در ادامهء اين تمثيل، تمثيل ديگرى مى‏آورد تا بگويد كه آدمى به گاه رويارويى با مشكلات به جاى آنكه تدبيرى صد رنگ افكند و راه برون‏شو و نجات را از اهل خرد بيابد با بى تابى و آسيمگى راه رهيدن را برخود مى‏بندد:

 

         كس به زير دم خر خارى نهد

         خر نداند دفع آن برمى‏جهد            

 

         برجهد آن خار محكمتر زند            

         عاقلى بايد كه خارى بركند            

 

         خر ز بهر دفع خار از سوز و درد            

         جفته مى‏انداخت صد جا زخم كرد           

 

    شيوه‏ء بيانى مولانا در مثنوى بر سه پايه استوار است: اجمال و تفصيل، بيان تمثيل و قطع و وصل‏هاى ضرورى و مناسب.

    از آنجا كه مثنوى تابع فصل‏بندى‏هاى مرسوم نيست موضوعات به صورت پراكنده، گاه به صورت مجمل و گاه مبين آمده است، يعنى مولانا مطلبى را گاه به اشارت و سرعت ياد آورده و گذشته است و در جاى ديگر همان مطلب را به صورت مبين و مفصل در بيان آورده است.

    اين شيوهء بيانى كار سنگين تحقيقى را بر محقق الزام مى‏كند و او را از قضاوت‏هاى سرسرى و موضعى اكيداً پرهيز مى‏دهد و وامى‏دارد كه محقق به سوى تفسير مثنوى به مثنوى گام بردارد و اينگونه تفسير نيز سخت نيازمند غور و تفحص جدى است.

     مثنوى همچون دژى است در بسته با ديوارهاى آسمان فرساى كه كليد گشايش آن، حكايات و امثال است. يعنى بى جستار محققانه در حكايات و امثال نمادين مثنوى نمى‏توان بدين دژ در آمد.

    قاعدهء بيانى «اياك اعنى و اسمعى يا جاره» به تمام معنى در مثنوى جارى است. اين دو بيت اساس كار مثنوى است:

        گفتمش پوشيده خوشتر سر يار

        خود تو در ضمن حكايت گوش دار            

 

        خوشتر آن باشد كه سر دلبران            

        گفته آيد در حديث ديگران           

 

    اين نكته نيز بايد گفته شود كه مثنوى سه نوع مخاطب دارد: عام، متوسط و خاص.

پاره اى از ابيات مثنوى متوجه عامهء مردم است گويى كه مولانا در مجلس وعظ و خطابه حاضر شده و سخنانى پند آگين در سطح فهم عموم ايراد مى‏كند مانند:

   

         اين جهان كوه است و فعل ما ندا             سوى ما آيد نداها را صدا           

يا:

         از خدا جوييم توفيق ادب             بى ادب محروم ماند از لطف رب           

 

    بخش ديگرى از ابيات مثنوى مخاطبان ميانه دارد و اين وسيع‏ترين بخش مثنوى را شامل مى‏شود. در اين بخش دقايقى براى راه رفتگان و پويندگان عرصهء انديشه و تجارب باطنى در بيان آورده است نظير اين ابيات:

        

         وصف صورت نيست اندر خامه ها            

         عالم و عادل بود در نامه ها            

 

         عالم و عادل همه معنى است و بس            

          كش نيابى در مكان و پيش و پس            

 

          مى‏زند بر تن ز سوى لا مكان            

          مى‏نگنجد در فلك خورشيد جان           

 

و بخش سوم مخاطبان خاص دارد. اين بخش، خاص پاكدلان و وارستگانى است كه به حقيقت رازگويى‏هاى مولانا پى مى‏برند و جز اين سه بخش ابياتى است كه نوعى حديث نفس است كه مولانا در حالت جذبه و شور و عشق و استغراق تام گفته است و اين سنخ ابيات اندك شمار است و پوشيده.

    اما چرا امروزه آثار مولانا به ويژه مثنوى مورد توجه جهانى واقع شده؟

مثنوى تنها يك اثر كلاسيك ادبى نيست، يعنى اگر جامعهء امروزين جهان به سوى پيام و كلام مولانا جذب شده بدين خاطر نيست كه يكى از آثار كهن ادبى را بخواند، چنان كه مثلا حماسهء ايلياد و اديسه‏ء هومر را مى‏خواند، بلكه عمده توجه جهانى به آثار مولانا بدين جهت است كه او براى سعادت بشر سخن تازه و صميمى دارد.

    كلام گرم و آتشين مولانا هويت فراموش شدهء بشر را به او نشان مى‏دهد و غبار غفلت را از گوهر تابناك او مى‏سترد. بدين روى جامعهء امروزين براى رسيدن به بام سعادت، مثنوى را نردبان عروج خود كرده است. مثنوى مولانا الهام يافته از معارف قرآنى و تجارب باطنى و شخصى خود او بوده است.

 

                                                                                                                        نويسنده: کريم زماني

 


۱۳۸٥/٥/٢۱
گزارش جلسه نوزدهم

جمعه – 20 مرداد

جلسه امروز هم در گوشه اي دنج از فضاي سبز پارك طالقاني تشكيل شد همراه با  چايي و شيريني ،  اگرچه ميهمانان محفل عشق و عرفان بوديم ...

مبتداي جلسه، غزلي بود از حافظ كه شرح و تفسير آن به دو جلسه آينده موكول شد و سپس مثنوي خواني با داستان پادشاه جهود ... از بخش " تخلیط وزیر در احكام انجیل  و مکر آن"   ادامه داديم تا به بيت 480 رسيديم .

انتهاي جلسه غزل بسيار زيبايي از مولانا بود كه توسط آقاي پيرمراديان همراه با تضمين شاه نعمت‌الله ولي بر اين غزل مورد شرح و بررسي قرار گرفت .

ساعت حدود 7 عصر؛ بازهم چه زود موسم خداحافظي فرا رسيد و . ..  دوستان را تا دو هفته آينده به خدا مي سپارم ...

 

                                                                                                        غزل -20/5/85

 


۱۳۸٥/٥/۱٦
برنامه جلسه نوزدهم

با سلام  و تبريك ميلاد امیر مومنان علی(ع)

بنا به قاعده برگزاري جلسات گروه به صورت يك هفته در ميان، مي بايست جلسه بعدي گروه، در تاريخ  جمعه27 مرداد برگزار شود. اما به درخواست برخي دوستان و با اتفاق نظر حاضرين در جلسه گذشته، قرار شد كه جمعه اين هفته(20 مرداد)، نوزدهمين جلسه گروه را برگزار نماييم.

 موضوعات اين جلسه به شرح زير است:

 مثنوي خواني - ادامه داستان پادشاه جهود از دفتر اول(از «فهم كردن حاذقان نصارا مكر وزير را» به بعد) / سامان قدياني

 شرح غزل شمارهء 1095 مولانا جلال‌الدين همراه با تضميني بر اين غزل توسط شاه نعمت‌الله ولي  / آقا داوود پيرمراديان

 جهت آشنايي با اين غزل و پيش‌مطالعه:

 تصوير اين غزل همراه با قرائت دکتر عبدالکريم سروش را در اينـجـــا ببينيد و بشنويد.

 ترجمهء انگليسي اين غزل همراه با توضيحات به انگليسي توسط دکتر قمرد را در اينـجــــا بخوانيد.

 توضيحاتي بر اين غزل و نيز بر تضمين شاه نعمت‌الله ولي بر غزل مولانا توسط آقاي رادپور را در اينـجــــا بخوانيد.

به اميد ديدار دوستان باصفا و ارجمند گروه رندان بلاكش در روز جمعه-پارك طالقاني- ساعت 16:30

 دوستانی که مایل به حضور در این محفل دوستانه هستند لطفاْ اعلام نمایند تا در مورد زمان و مکان  هماهنگی بیشتر(به صورت تلفنی) انجام شود.


۱۳۸٥/٥/۱٥
گزارش جلسه هجدهم

خب همانطور که سامان جان در گزارش قبلی اشاره کرد کسانيکه در جلسه 18 ام هم شرکت نکردند عجیب ضرر کردند بنا بر رويه جلسه قبل در يک جاي خوش آب وهوا و استراتژيک در پارک طالقانی لنگر انداختيم .

طبق برنامه دوست بزرگوارمون آقا داوود  ما را از داستان به خواب ديدن ليلي به فيض رساندند و تک تک دوستان نقطه نظرات خودشان رو در اين باب ارائه کردند. هوا و فضا و به خصوص همسايه مجاور آنقدر مساعد بود که فضاي خيلي صميمانه و دوستانه اي بوجود آمد و طبع شوخي همه گل کرده بود جوري که کار به حسد وزير کشيد و تصميم جمعي بر آن شد که براي کم کردن روي وزير هم که شده سعي کنن خودشون رو از حسد خالي کنن ولي فايده نداشت چون کاشف به عمل آمد که بيني ها عجيب خورده شده و بدون بيني حقيقت ياب طي ادامه مسير سخت و دشوار بود .

خلاصه اين جلسه هم سراسر مثنوي خواني بود و بدور از شوخي  همه درس هايي رو به فراخور حالشون گرفتند.

راستي بساط چاي و شيريني به راه بود و هرجا که فهم مفاهيم عرفاني مشکل مي شد دوستان تجديد قوا مي کردند 

من که بي صبرانه در انتظار جلسه بعد هستم

به امید آموزه های جدید و دیدار دوستان  در محفل گرم رندان

 

                                                                                                  ح.ی. تهرانی (حیات)


۱۳۸٥/٥/۱٠
برنامه جلسه هجدهم

هجدهمین نشست گروه روز جمعه ساعت ۱۶:۳۰ در پارک طالقانی(بزرگراه حقانی) برگزار می شود. برنامه این جلسه:

  -     مثنوي‌خواني و شرح آن: ادامهء داستان پادشاه جهود از دفتر اول (از ابیات مربوط به قصه‏ى ديدن خليفه ليلى را به بعد )  توسط داود پيرمراديان

  -    ارائه بخش دوم مقاله «مولانا و چرخ درويشان»   توسط خانم حاجيان

  - بحث آزاد

    دوستانی که مایل به حضور در این محفل دوستانه هستند لطفاْ اعلام نمایند تا در مورد زمان و مکان  هماهنگی بیشتر(به صورت تلفنی) انجام شود.

  به اميد ديدار دوستان در جمع كوچك «رندان بلاكش» . روز جمعه، پارك طالقانی، تهران.


۱۳۸٥/٥/٦
معرفي آلبوم موسيقي: آخرين غزل رومي

اگه تا حالا آلبوم «آخرين غزل رومي»، ساخته پدرام درخشان و با صداي محسن دايي نبي رو گوش نكردين، پيشنهاد مي كنم كه قطعات زير رو كه از اين آلبوم انتخاب شده، حتماً دانلود و گوش كنيد. برخي قطعات اين آلبوم بسيار زيباست. و تقريباً تمام اشعار اين آلبوم، از مولاناست.

ضمناً خدمتتون عرض شود كه تمام فايل هاي اين آلبوم را مي تونين از سايت عاشقانه (در بخش آرشيو) دانلود كنيد كه البته كيفيت آن متوسط است.

اين آلبوم توسط حوزه هنري منتشر شده است.

آخرين غزل رومي

همه تو

سر من مست جمالت

از همین آلبوم:


۱۳۸٥/٥/٥
نظرات و گفته هاي دوستان در باب حكايت (استاد و شاگرد احول)

دو هفته از زماني كه برنامه جديد گروه مبني بر بيان نظرات و برداشت هاي اعضا در خصوص ابيات و حكايات و غزليات منتخب از مثنوي، ديوان شمس، ديوان حافظ و...، گذشته است. اولين حكايتي رو كه براي اين منظور انتخاب كرده بوديم، حكايت «استاد و شاگرد احول» از دفتر اول مثنوي بود كه 7-6نفر از دوستان نظرات خود را بيان نمودند. البته انتظار داريم، ان شاالله در موارد بعدي، ساير دوستان نيز در اين برنامه شركت نمايند و نظرات خود را اظهار نمايند.

به هرحال، مجموع نظرات و گفته هاي ارسالي دوستان را جمع آوري كرده و در وبلاگ و كلوب قرار داده ايم.

 به زودي موضوع بعدي اعلام خواهد شد.(آقاي قدياني موضوعي را پيشنهاد داده اند كه خود ايشان آن را اعلام خواهند كرد)

حكايت «استاد و شاگرد احول» از دفتر اول مثنوي

 

گفت استاد احولى را كاندر آ                      رو برون آر از وثاق آن شيشه را

گفت احول: زان دو شيشه من كدام             پيش تو آرم، بكن شرحِ تمام‏

گفت استاد: آن دو شيشه نيست، رو           احولى بگذار و افزون بين مشو

گفت: اى استا، مرا طعنه مزن                    گفت استا: زان دو، يك را در شكن‏

شيشه يك بود و به چشمش دو نمود            چون شكست او شيشه را ديگر نبود

چون يكى بشكست، هر دو شد ز چشم        مرد، احول گردد از مَيلان و خشم

 

نظرات و گفته ها:

پانويس:

    ماجرا از اين قرار است که يک اوستا به شاگرد احولش (احول يعني شخصي که چيزها را دو تا مي‌بيند، لوچ، دوبين) مي‌گويد که برو توي پستوي مغازه يک بطري هست، بيارش. شاگرد مي‌ره و يک بطري رو دو تا مي‌بينه. بر مي‌گرده به اوستا ميگه که دو تا بطري اونجاس. کدوم رو بيارم؟ اوستا ميگه دو تا نيس، يکيه! شاگرد ميگه نه، دو تاست. اوستا ميگه خوب يکي از اونها رو بشکن و اون يکي رو وردار بيار. شاگرد ميره شيشه رو مي‌شکونه و با کمال تعجب مي‌بينه ديگه بطري‌ئي در کار نيست!

     قبل از اينکه نظرم رو بگم درباره اين قصهء کوتاه، يک جوکي يادم اومد، بد نيست بگيم. (مصطفي تو شنيدي اينو، نخون اينجا رو!) ميگن يه روز دو نفر مي‌رن اتوبوس سوار بشن ولي يک بليط داشتن، يکي شون ميگه "من اين راننده اتوبوسه رو مي شناسم، چشماش چپه و همه چي رو دو تا مي‌بينه، بريم همين يک بليط رو بديم، دو تا مي بينه و ميذاره هردومون سوار شيم!" وقتي بليط رو به راننده ميدن، راننده يک نگاهي ميکنه به اونها و ميگه :"شماها که چهار نفرين، چرا دو تا بليط ميدين؟!"

    مولانا اين داستان رو در دفتر اول آورده، ضمن داستان پادشاه جحود و وزيرش(که در جلسه پانزدهم گروه، آن را خوانديم ). مي‌دانيم اصلي‌ترين مانع و حجاب انسان و حقيقت چيزي است که در عرفان با اسم "نفس" از آن نام برده شده و عرفا، از جمله مولانا، بارها تاکيد مي‌کنند که اين "نفس" مانند يک حجاب، پرده ، مانع، ابر تيره و زنگار بر روي آيينه دل است و اجازه نمي دهد انسان در کيفيت عشق و روشنايي روحي رواني زندگي کند. حال، از محوري‌ترين و اصلي‌ترين خصوصيت اين "نفس"، همين دوبيني است.

    دوبيني يعني پديده‌ها را دو تا ديدن! مي گويي"خوب، معلوم است! ولي ما که پديده‌ها را دو تا نمي‌بينيم."  اما مي‌بينيم. (اگر بيشتر نبينيم!)

    مثلاً، من در خيابان مي‌بينم شخصي راه مي رود. مي‌گويم "چه با متانت راه مي رود" يا "چه بي‌شخصيت راه مي‌رود". يک واقعيت "راه رفتن آن فرد" وجود دارد، و يک تعريف و تعبير ما از آن واقعيت("بامتانت"، "بي‌شخصيت"). اين تعبير و توصيف ما ديگر جز واقعيت آن چيز نيست.

    شايد با يک مثال ديگر بهتر موضوع باز شود. اين مثال را از يکي از کتابهاي محمدجعفر مصفا وام مي‌گيرم.(يادم نيست کدام کتابش است، نزني ها!). مي‌گويد: دو تا بچه در پارک مشغول بازي هستند. يکي از آنها دوچرخه‌اش را به ديگري مي دهد تا بازي کند. در همان زمان مادر و دايي بچهء صاحب دوچرخه از راه مي‌رسند. مادر به بچه مي گويد: "تو چقدر هالويي که به سادگي دوچرخه‌ات را به اون دادي." دايي مي گويد: "تو چقدر سخاوتمندي که اجازه دادي همبازي‌ات با دو چرخه‌ات بازي کند".

    واقعيت آن بوده که کودکي به کودک ديگر چيزي داده، همين. اينکه "تو هالو هستي" يا "تو سخاوتمند هستي" تعبيري است که ديگران از يک واقعيت کرده‌اند. واقعيت به خودي خود داراي هيچ تعبير يا ارزش يا بي ارزشي نيست. نه خوب است نه بد. فقط هست. واقعيت است.

    پس ما به همين روش، که گفته شده، در تمام پديده‌ها و روابط و امور مختلف زندگي دچار دو بيني هستيم. در واقعيت‌ها، تعبير آنها را مي بينيم و به تعبير آنها بجاي واقعيت آنها، توجه مي‌کنيم. ما حتي در نگرش به وجود رواني خودمان نيز شديداً دچار دوبيني هستيم. آيا من خودم را لحظه‌اي بزرگ و لحظه اي ديگر کوچک نمي‌بينم؟ آيا گاهي احساس حقير بودن و گاهي احساس تشخص نمي‌کنم؟ من ابتدا يک "خود" براي خودم، براي روانم، براي وجود رواني‌ام، قائل مي‌شوم و سپس مي‌گويم: "من حقيرم". يک "من" و يک "حقير" براي خودم قائل مي‌شوم. يا اينکه مي‌گويم "من متشخصم". باز، يک "من" و يک "تشخص"براي خودم قائلم. حال آنکه پيام مولوي اينست که اگر تو يکي از اين دو را بشکني، يعني متوجه بشوي که يکي از اين دو وجود واقعي ندارد، متوجه خواهي شد که ديگر هيچکدام وجود واقعي نخواهند داشت. پس از شکستن شيشه، شاگرد متوجه مي شود ديگر هيچکدام از شيشه‌ها وجود نداشته‌اند! و اين يعني درک اينکه نه "من" وجود واقعي دارد (بلکه وجود پنداري و خيالي دارد)، و نه "حقير" يا "متشخص". و وقتي انسان چنين موضوعي را درک کند، تجربه کند و در خودش ببيند (نه اينکه بداند، نه اينکه به آن دانش يا باور داشته باشد)، آنوقت به درك يگانگي مي رسد. وحدت را تجربه مي‌کند.

    حتماً در آثار زيادي از عرفا و مخصوصا مولانا چنين موضوعي را ديده‌اي، که وقتي دويي از ميان برخيزد، يگانگي حقيقت، فرصت ظهور پيدا مي‌کند. از جمله داستان آن کسي که آمد درب خانهء معشوق را زد. معشوق گفت کيه، طرف گفت: من. گفت برو... (اين داستان رو ايشاا... اين هفته در جلسه شرح مثنوي خواهيم خواند و بررسي خواهيم کرد). در داستانهاي زيادي و در ابيات بسياري، مولانا موضوع اسارت به دوبيني و نيز لزوم درک يگانگي را بيان مي کند.

    غير از اين موضوع دوبيني، در داستان استاد و شاگرد احول، مولانا دو موضوع مرتبط با همين مسالهء دوبيني را مطرح مي‌کند. يکي خشم و ديگري شهوت. (مولانا شهوت را در يک معناي عام بکار مي‌برد، نه در معناي فقط شهوت جنسي). اين دو موضوع را اگر فرصتي شد بعداً در باره‌اش چيزي خواهم نوشت. خوشحال مي‌شوم نظر دوستان را دربارهء اين داستان و موضوع آن بخوانم.

   

آقا سعید از مشهد:

برای اینکه وارد مغز این شعر بشویم، من ابتدا اقدام به معنی تحت اللفظی آن به ایجاز نموده، سپس به مفهوم آن از دیدگاه شخصی ام میپردازم.

 استادی به شاگرد احول خود (لوچ چشم) دستور داد که به داخل پستو برو و در آنجا شیشه ای هست آنرا بیاور. احول گفت کدامیک از دو شیشه را که در آنجاست بیاورم. استاد گفت کج چشمی را کنار بگذار آنکه دو شیشه نیست بلکه یکی میباشد. احول گفت به من بخاطر چشمم طعنه نزن. استاد بدو گفت حالا که اینگونه است، یکی از آن دو شیشه را بشکن و شیشه باقی مانده را به نزد من بیاور شاگرد هم بنا بدستور استاد یکی از ان دوشیشه ادعائی خود را شکست که دید دیگر شیشه ای باقی نمانده. که احول از این نوع کارش که حاکی از کج بینی وحب و بغض او بوده درخشم شد.

مفهوم (البته به نظرمن این داستان در واقع شرح حال متابعین و پیروان ادیان و فرق میتواند باشد افرادی از جنس خودمان از سوی مهبط وحی برای راهنمائی و هدایت نوع بشر به صلاح ماموریت میابند تا با کلماتی مانوس و بیشتر در قالب محاورات عام این مهم را به انجام برسانند چراکه اکثر جمعیتها را عوام جامعه تشکیل میدهند. درست از ابتدای رسالت و یا امامتشان اغلب افرادی ، نه از سر بدخواهی که از سر دلدادگی و حتی سرسپردگی به دورشان جمع میشوند. البته که اندک افراد فهيم دراین جمعیت را نمی توان نادیده گرفت اما انگشت اشاره ما و بحث مطمع نظرمان پیرامون همان گروه اول است که میتوان آنان را احولان نامید. چه از سر کج فهمیها و کج اندیشیها، هم موجب به فلاح نرسیدن خود و نزدیکانشان هستند و هم چون از زمره سینه هائی هستند که اخبار و سفارشات آن بزرگ را حمل  و به نسل و نسلهای دیگر می سپارند، متاسفانه با کم یا اضافه کردن چیزهائی به این مطالب یا موجب از بین رفتن و محو کل مفهوم مطلب منقول شده اند و یا براثر این افزودنی یا کاستنی ها سبب تشکیک و در نهایت عدم قبول آن خبر مطلب یا سفارش برای شنوندگان و وارثان فراهم میسازند. بخصوص که فرزندان خلف همین احولان همچنان نسل اندر نسل به این کم یا بیش کردن ها مشغول و تا آنجا ادامه می یابد که اگر بخواهیم از این «شوله قلمکار» اصل مطلب را استخراج کنیم، می بینیم که دیگر چیزی نمانده که قابل ارائه باشد و به کل از بین رفته اند. چه اگر از ابتدا برداشتها ونقل قولها براساس ادای امانت و توسط افراد سالم و عقلای قوم به انجام میرسید امروز شاهد از بین رفتن کل و جایگزین شدن اجزای غیرقابل تفکیک نبودیم .نسل امروز که در واقع میتوان به آنها نسل خرد گفت و به یمن وجود اطلاعات و علوم به روز و در دسترس، دیگر بسادگی هر چیزی را قبول نمیکنند که بماند بخواهند از آن اطاعت و پیروی نیز بنمایند وقتی اینها میخواهند از مطالبی که وارث آنند براساس عقل و اندیشه، سره را از ناسره و اصل را از نااصل جداکنند میبینیم چیزی باقی نمانده که مطاع آن نیز باشند .

به این داستان از مناظر متفاوت میشود نگریست. از ویژگی مثنوی مولانا همین است که نکات اخلاقی بسیاری در آنها نهفته است. در نهایت از اطاله کلام معذرت میخواهم.

سامان قدياني:

چند روز پيش وقتي در جواب دوستي كه پرسيده بود "كجا درس مي خوني؟"، گفتم:"شريف"، كلي به تعريف و تمجيد پرداخت كه "آفرين! چه هوشي! چه ذكاوتي!"

بازم چند روز پيش، وقتي در جواب يه دوست ديگه كه پرسيده بود"چي كارا مي كني؟" گفتم"درس مي خونم.فوق هستم" زد تو سرم كه"تو اين دوره  زمونه درس خوندن حماقت محضه!"

باران:

و باران عزيز هم در جواب آقا سامان گفتند:

مي گن زيبايي در چشمان بيننده اش است.

هر كسي بسته به پنجره اي كه از اون دنيا رو مي بينه، مي تونه  دنيا رو حلاجي كنه. اگر كسي درس خوندن رو خوب نمي دونه، مطمئن باشيد پنجره اي كه باهاش اينو مي بينه، درس خوندن رو زيبا نشون نداده.

شايد هم به قول پانويس اين همون دوبيني باشه.

مصطفي عليزاده:

از توضيحات مبسوط و خوب آقاي پانويس بسيار ممنونم و آنچه پانويس عزيز در مورد اين حكايت گفتند را مي پسندم و من نيز تقريبا با ديدگاه ايشان موافقم.

 همچنين معتقدم كه ما موجودات، اشيا و حوادث را آنطور كه مي خواهيم تفسير و دريافت مي كنيم. و لذا با يك واقعيت دوگانه مواجه هستيم و چه بسا اگر زماني دريابيم كه تفسير ما از آنچه وجود دارد، به خطا بوده، حتي خودِ آن حقيقت هم براي ما در معرض سوال قرار مي گيرد و موجوديتش مخدوش مي شود. اين دوبيني ما منجر مي شود تا از توجه به حقيقتِ محض ، محروم بمانيم.

بنابراين تصور مي كنم كه بايد به جايي و به جايگاهي برسيم كه حقيقت يگانه را دريابيم و از توصيف ها و تفسيرهاي خودخواهانه و آلوده به «غرورانساني ناشي از دانستن» پرهيز كنيم

مولانا علت اساسي انحراف از واقعيت ها را ميل و رغبت و خواستن و خشم و شهوت مي داند كه اگر از كنترل انسان و از طريق اعتدال خارج شود، سبب مي شود تا واقعيت ها از ديدمان پوشيده مانده و دچار دوبيني و كژبيني باطني شويم.

 علاقه و حب و نيز بغض و عداوت در نگرش ما تاثير مي گذارد و باعث مي شود تا آنچه را كه هست، نبينيم و چشم بر واقعيت ها بسته بماند. يعني بينش ما دچار افراط و تفريط مي شود.


۱۳۸٥/٥/٢
شرح غزلي از حافظ

در جلسه شانزدهم گروه (جمعه-16تير)، غزل زير را شرح داده و بررسي نموديم كه البته با تاخير زياد آن را آماده كرده و در بلاگ قرار مي دهم.

شرح غزل با مطلع:

  «بارها گفته ام و بار دگر مي گويم/ كه من دلشده اين ره نه به خود مي پويم»

بيت اول-

 بارها گفته ام و بار دگر مي گويم

كه من دلشده اين ره نه به خود مي پويم

دلشده: دل از كف داده، آنكه دلش رفته و از اختيار او بيرون است.

 به خود: به اختيار خود

 اين بيت و 2 بيت بعدي، انديشه جبرگرايانه حافظ را نشان مي دهد.

حافظ هر آنچه رخ داده و مي دهد و آنچه هست را به روز ازل و آنچه در آنجا مقدر شده است، نسبت مي دهد و بيان مي دارد كه هر چه هستيم، خار يا گل، اين ها را در جاي ديگر تعيين كرده اند و دست من و تو نيست.(رجوع شود به مقاله جبر حافظي)

بيت دوم-

 در پس آينه طوطی صفتم داشته‌اند

آن چه استاد ازل گفت بگو می‌گويم

ظاهراً براي آنكه به طوطي سخن گفتن بياموزند، آن را در پيش آينه اي مي ايستانند و تعليم دهنده در پشت آينه، به طوري كه طوطي او را نبيند، حرفهايي به او تلقين مي كند. طوطي كه فقط خود را در آينه مي بيند، تصور مي كند كه اين حرفها را خودش زده است و لذا به وجد مي آيد و شنيده ها را تقليد مي كند.

استاد ازل: خداوند. در جايي ديگر حافظ او را سلطان ازل خوانده است.

 بيت سوم-

 من اگر خارم و گر گل چمن آرايی هست

که از آن دست که او می‌کشدم، می‌رويم

مي كشدم: مي كارد(فعل مضارع از كاشتن)

 چمن آرا:باغبان

خوبي يا بدي ما در دست ما نيست، پروردگاري هست كه ما را پرورش مي دهد؛ از آن گونه كه او ما را مي كارد و پرورش مي دهد ما مي روييم. اين باغبان ماست كه به هر شيوه كه بخواهد، ما را مي آرايد.

بيت چهارم-

 دوستان عيب من بی‌دل حيران مکنيد

گوهری دارم و صاحب نظری می‌جويم

حيران: حيرت زده، كسي كه در تامل و انديشه در نظام عالم و در جستجوي حق و حقيقت است.

 من، گوهر و استعدادي دارم و در جستجوي صاحب نظري مي گردم تا آن را بشناسد و قدر و بها دهد.

باطن انسان گوهري گرانقدر است. اين گوهر بي مانند وقتي به اوج و منزلت واقعي خود دست مي يابد كه در اختيار گوهر شناسي صاحب نظر قرار گيرد. بنابراين سالك بايد در جستجوي اين گوهر شناس، هر چه در توان دارد، بكوشد.

بيت پنجم-

 گر چه با دلق ملمع می گلگون عيب است

مکنم عيب کز او رنگ ريا می‌شويم

دلق: خرقه

دلق ملمّع: جامه وصله وصله صوفيان كه چون از رنگهاي گوناگون وصله يافته، رنگارنگ است. دلق ملمّع، در واقع جامه ريا و تزوير است.

منظور حافظ اينست كه: من شراب مي نوشم تا بدانند غرض من از اين خرقه پوشيدن، تظاهر و رياكاري نيست.

يك دليل آنكه باده خواري و مستي در كنار "ملال از زهد ريايي" مطرح مي شود اينست كه به طنز و تعرّضي لطيف بيان شود كه آلايش و رذالت زهد ريايي به حدّي است كه در مقايسه با آن ، باده خواري نوعي تطهير و شست و شوي به شمار مي رود.

شستن رنگ ريا به آب خرابات يا مي، از تعبيرات شايع حافظ است:

بوي يكرنگي از اين نقش نمي آيد،خيز

دلق آلوده صوفي، به مي ناب بشوي

خداي را به ميم شست و شوي خرقه كنيد

كه من نمي شنوم بوي خير از اين اوضاع

پس معني بيت اينست كه: با آنكه با داشتن خرقه وصله دار (كه ناموس طريقت است)، عيب است كه كسي به باده خوري و نوشيدن مي گلگون بپردازد، اما اعتراض مكن؛ چرا كه رنگ رياي دلق ملمع(يا همان خرقه سالوس) را فقط با باده گلگون مي توان شست و زايل كرد.

 بيت ششم-

 خنده و گريه عشاق ز جايی دگر است

می‌سرايم به شب و وقت سحر می‌مويم

موييدن: گريه و زاري كردن/ راز و نياز همراه با گريه و ناله

 نبايد غم و شادي عارف را با غم و شادي ديگران مقايسه كرد؛ هرچند در ظاهر شبيهند، ولي در باطن متفاوتند و تفاوت آنها در اينست كه غم و شادي عارف، همچون خنده و گريه مردم عادي وابسته به عوامل خارجي و نفساني نيست بلكه به گفته حافظ از جايي ديگر، يعني از عالم غيب، نشأت مي گيرد.

گريه و خنده عاشق(خود حافظ) از گونه گريه و خنده مردم ديگر نيست؛ اين گريه و خنده نه از امور دنيوي، كه ناشي از قبض و بسط است.

قبض و بسط از حالات اجتناب ناپذير سلوك عاشقان است. اين دو حالت كاملاً با يكديگر در تضادند. عارف در بسط، شادمان، اميدوار، مغرور و سرافراز و نيرومند است. اما در قبض، مايوس و غمگين و بيچاره و ضعيف و ناتوان است.

هيچ عاشقي نيست كه تنها با يكي از اين دو، طرف باشد. اگرچه در برخي از سالكان، ظهور بسط از قبض بيشتر است و در آنان اوصاف و احوال بسط غلبه دارد و ايشان غالباً شادمان و اميدوارند و «خراباتي» ناميده مي شوند.

در گروهي ديگر كه به «مناجاتي» معروفند،قبض غلبه دارد؛ يعني آثار و احوال قبض در آنان بيشتر است. اين گروه غالب اوقاتِ خود را با غم و اندوه و ترس و نگراني سپري مي كنند.

البته سالك متعادل بايد هر دو را با هم داشته باشد. زيرا قبض و بسط و خوف و رجا همانند 2 بال پروازند كه نبايد تنها باشند؛ ظاهراً حافظ از گروه اول بوده است.

ضمناً لازمست يادآوري شود كه مصراع نخست اين بيت كه خنده و گريه عشاق را به جايي ديگر نسبت مي دهد، اشاره دارد به آيه 43 سوره نجم:«و انه هو اضحك و ابكي»(اوست خدايي كه مي خنداند و مي گرياند).

و مصراع دوم به نمونه ها اشاره دارد: عيش و طرب شبانه و گريه و ناله سحرگاه، مثالي براي خنده و گريه ايست كه از اختيار بيرون است و منشا غيبي دارد.

بيت هفتم-

 حافظم گفت که خاک در ميخانه مبوی

گو مکن عيب که من مشک ختن می‌بويم

ميخانه: در شعر حافظ، به كرّات و به تواتر به كار رفته است و نهادي است در برابر خانقاه، صومعه، مدرسه و مسجد. اسامي ديگر آن  ميكده، خمخانه، دير مغان و خرابات است.

 حافظ، نهاد اساطيري ميخانه يا خرابات را در برابر نهادهاي شريعت و طريقت و علم و آموزش رسمي علم كرده است. ابيات زير برخي نمونه هاي اين معناست:

در خانقه نگنجد اسرار عشقبازی

 جام می مغانه هم با مغان توان زد

در ميخانه‌ام بگشا که هيچ از خانقه نگشود

گرت باور بود ور نه سخن اين بود و ما گفتيم

از قيل و قال مدرسه حالی دلم گرفت

يک چند نيز خدمت معشوق و مِی، کنم

طاق و رواق مدرسه و قال و قيل علم

در راه جام و ساقی مه رو نهاده‌ايم

مشك ختن: در اينجا رمزي است از اميد

در اين بيت، حافظ، خاكِ در ميخانه را ارج مي نهد؛ همچنانكه در جايي ديگر نيز مي گويد:

گر چنين جلوه كند مغبچه باده فروش

خاكروب در ميخانه كنم مژگانم

و بيان مي دارد كه به اميدي (اميد بوي خوش) به خاك بوسي آستان ميكده برآمده است.

مصطفي عليزاده

منابع مورد استفاده:

حافظ نامه،بهالدين خرمشاهي

آب طربناك، دكتر يحيي يثربي

شرح اشارات حافظ، علي اكبر رزّاز

شرح غزليات حافظ، بهروز ثروتيان


[ پست الكترونيك ]